Umoreari buruzko gogoeta batzuk

UMOREARI BURUZ

Maddi Nazabal Etxebeste

Agustin Arrieta Urtizberea

Orio, 2020ko otsailaren 28a

Pentsamendu tailerreko lehen saioan Agus eta Maddik umoreari buruzko auzi garrantzitsuenak aurkeztu zituzten. Hemen duzue landu ziren gaien inguruko eskema, Agusek egun batzuk beranduago bidali ziguna. Bertan duzue aurkeztu zutenaren eskema. Gainera, tailerrean landu genituen beste puntu batzuk gehitu zaizkie eskemari:

 0. SARRERA

Umorea auzi zaila da. Alderdi asko katramilatzen direlako. Galdera asko sortzen dira umorearen auzian sakontzen dugunean, eta galdera horiei aurre egiteko tresnak behar dira. Filosofian proposatu dira batzuk.

Aurkezpenaren ikuspuntua filosofikoa izango da: ez antropologikoa soziologikoa edo psikologikoa. Ikuspuntu horiek oso zilegi eta interesgarriak dira, baina desberdinak (eta elkarren osagarriak).

Orokorrean, umoreari buruz hitz egitean diseinatutako edo (gutxi gorabehera) prestaturiko umoreaz arituko gara, ez hainbeste ustekabean sortzen den umoreaz (Orion, Ximelen kontakizuna hileta elizkizunei buruz: umorea da, baina ez da diseinatutakoa, ustekabekoa baizik) Bereizketa hau (diseinatutako eta ustekabeko umoreen artekoa) pentsatu behar da.

1. ZER DA UMOREA?

Umoreak egoera psikologiko berezi bat piztu behar du hartzailearengan: entretenimendu komikoa deritzona. Pieza bat umore-pieza bat da hartzailearengan aipatu egoera psikologiko hori pizteko gauza denean (pieza bat ez da umorezkoa berez, hau da, umorerik ez dago hartzailearen erreakzioa aintzat hartu gabe).

Umorea zerk sortzen du: Umorea eta kongruentziarik eza. Umorea kontsolamendu eta terapia gisa. Umorea nagusitasun erakustaldi gisa. Umorea...

Gure ustez umore mota gehien biltzen duen ezaugarria inkongruentzia da: bizitza zeharkatzen duten arautxoak (ohiturak, egunerokoak, arauak, erregelak, ohiko jokabideak, normaltasuna, estereotipoak) agerian jartzen dira umorean eta aldi berean haiekin talka egiten duen zerbait proposatzen da. Talka horrek entrenimendu komikoa eragiten du hartzailearengan. Adibiderik errazena: Chaplinek zenbat aldiz egiten du estropezu!!! Estropezuak apurtzen du ibilera “normala”. Hori inkongruentzia mota bat da, oso basikoa.

2. UMOREA EBALUATZEKO BIDEAN. LEHENIK ETA BEHIN UMOREAREN INTERPRETAZIOA

- Testuingurua: Ion Arretxeren tortura kasua, kontzentrazio-esparruetako juduen umorea. Testuinguru-gabetzearen arriskuak (Sare sozialak)

- Fikzioa: Bertsolariaren kasua, txotxongiloak… Denok uste dugu fikzio testuinguruak bereziak direla. Zergatik? Fikzioan esaten edo egiten duzunarekin ez dago konpromisoa (ez du zertan egon).

3. MUGA ETIKO-POLITIKOAK

3.1. 2-n esandakoa kontuan hartuz, umorea ebaluatzen da testuinguru batean: nork, non, noren aurrean... Umore mota bat orokorrean negatiboki (edo positiboki) ebaluatzea (esaterako, emakumeen gaineko estereotipoak erabiltzen dituen umorea orokorrean negatiboki ebaluatzea) ez da egokia. Estereotipoak arautxoak dira, generalizazioak dira, eta txiste batek testuinguru zehatz batean agian erakutsi nahi du estereotipo horrek duen arazoren bat (inkongruentziaren bat). Hau da, estereotipo arriskutsua kritikatzeko erabil daiteke umorea. Hortaz, kritika-zentsura aleka (testuinguru bati atxikita) egin behar da

3.2. Adierazpen askatasuna maximizatzeko joera edo nahia babestu nahi dugu.

Baina adierazpen askatasuna beste balio etiko-politikoekin josi behar da: justizia, eskubideak … 

Adierazpen askatasunaren eta bestelako balio politikoen arteko talka gertatzen denean kontuz! Noiz gertatzen da talka? Testuinguru batzuetan, talde ahulak, estereotipo negatiboak gorroto-hizkuntzaren parte (propaganda) bilakatzen dira… Adibide gordin bat: juduen aurkako nazien kanpaina. Han egiten zen umorea propagandaren baitan ulertu behar da, eta helburua juduen eskubideak ezerezean uztea zen…

ORIOn planteatu zen adibide egoki bat ideia hori irudikatzeko: eskolako gela batean, ikasleek (ikasle gehienek) txisteak eta txisteak egiten dituzte ikasle baten kontura. Kasu hori propaganda kasuaren antzekoa da. Kasu horretan umoreak kalte egiten du, mina ematen du, injustizia sortzen du. Zentsuratzeko kasua izan daiteke (irakasleak esku hartu behar du).

Galderak: antzeko egoera identifikatu daiteke emakumeen kasuan edo homosexualen kasuan edo…

Galderak: umorea estereotipoen garraio-bidea al da?

Estereotipoak garraiatzea, estereotipoak erabiltzea, beti txarra al da?

Estereotipoen gaineko gogoeta beharrezkoa da: zer dira, nola eragiten duten gure jokabideetan. Estereotipoen alderdi epistemiko eta etikoak...

4. ONDORIOAK

Kritikari beti ireki behar zaio atea (hori adierazpen askatasunaren parte da). Baina gauza bat da kritikatzea, non parte guztiek esku hartzen duten, eta beste gauza bat da zentsuratzea.

Horrela, kritikaren eskutik, gustuaren eta umore senaren  eboluzioa gerta daiteke (baikorrak bagara, eboluzio hori onerako izango da). Martes y Trece-ko kidearen kasua.

5. ADIBIDEAK/EZTABAIDAK (Ion Arretxe, Viktor Frankl, Tarantino kkk…) ADIBIDE BERRIAK, UMORE BELTZA

ERANSTEKO

A. “Autobus transfoboaren kasua” umorearen auzira eraman. Pentsa dezagun umore-saio transfoboaren aurrean gaudela. Zer egin? Zentsuratu? Kritikaren bidez aurre egin?

B.  (hau ez genuen Orion aipatu) Feministek (XX. mendearen 70eko hamarkadan) proposatu zuten pornografia zentsuratzea edo arautzea. Zergatik? Pornografia propaganda mekanismo gisa uler zitekeelako, emakumeen ikuspuntutik (talde ahul baten ikuspuntutik) estereotipo kaltegarriak hedatzen zituelako gizartean barrena...

Beste feminista batzuek diagnostiko hori onartzen bazuten ere, zentsuratzearen aurka agertzen ziren, adierazpen askatasunaren izenean. Zer proposatzen zuten? Ba (i) pornografia alternatiboak (berdintasunean oinarritzen direnak) eta (ii)  jarrera kritikoa (Hezkuntza sisteman lan handia eginez, noski) pornografia sexistaren aurka.

Eztabaida hori eraman al daiteke umorearen kasura? Bai/Ez?

(Antzekoa esan daiteke publizitatearen inguruan? Askotan eskatu da publizitate sexista arautzea...)

ERREFERENTZIAK

Arrieta Urtizberea, Agustin (2019), Gogoeta-bide irekiak. EHU-ko argitalpen zerbitzua. (Umoreari eta adierazpen askatasunari buruz, 1.3 eta 1.4 kapituluak.)

Nazabal Etxebeste, Maddi (2017), Umoreaz. Umorearen mugak. Filosofiako Gradu Amaierako Lana. Hezkuntza, Filosofia eta Antropologia fakultatea (EHU).